Najważniejsze w skrócie
- Cmentarz powstał około 1787–1790 roku na przedmieściu Zabłocie, dlatego dawniej nazywano go Cmentarzem Zabłockim.
- Najstarszy zachowany nagrobek należy do księżnej Radziwiłłowej z Lubomirskich, zmarłej w 1795 roku.
- Falisty mur zaprojektował Franz (Franciszek) von Grottger, dziadek malarza Artura Grottgera.
- W kwaterze powstańczej stoi kamienny kopiec z 1891 roku nad mogiłą uczestników powstania styczniowego.
- Cmentarz ma ok. 3,5 ha i jest wpisany do rejestru zabytków.
Cmentarz z cesarskiego dekretu
Przez wieki zmarłych chowano przy kościołach w środku miast. Zmieniło to rozporządzenie cesarza Józefa II z 1784 roku, które nakazywało zamykać cmentarze w obrębie miast i zakładać nowe na ich obrzeżach. W Tarnowie nową nekropolię wytyczono na Zabłociu, przy kościółku NMP. Miejski Zarząd Cmentarzy podaje, że pierwszy odnotowany pochówek – bernardyna ojca Mansweta Hartika – miał miejsce 23 listopada 1788 roku, więc cmentarz zaczęto zakładać zapewne wraz z utworzeniem tarnowskiego cyrkułu w 1787 roku.
Początkowo był przeznaczony dla katolickiej parafii liczącej ponad 5 tysięcy wiernych z miasta i jedenastu okolicznych przedmieść i wsi. W 1836 roku obok otwarto osobny cmentarz ewangelicki, a w 1872 roku oba połączono. Do dziś zachowały się groby protestantów z niemieckimi napisami.
Najstarszy nagrobek i pomyłka w dacie
Pierwszym nagrobkiem na cmentarzu jest barokowy pomnik księżnej Radziwiłłowej z Lubomirskich, żony księcia Karola Radziwiłła „Panie Kochanku”, zmarłej w 1795 roku. Ciekawostka: według Wikipedii inskrypcja na nagrobku podaje błędną datę jej śmierci.
Równie cenny jest monumentalny nagrobek pierwszego biskupa tarnowskiego Floriana Amanda Janowskiego (zm. 1801), z rzeźbami naturalnej wielkości – leżącym Chrystusem oraz Józefem i Nikodemem. Stoi przed kaplicą Sanguszków.
Mur dziadka Grottgera i kaplice
Charakterystyczny, falisto zwieńczony mur zbudowano tuż po 1800 roku według projektu Franza von Grottgera, tarnowskiego budowniczego obwodowego i dziadka słynnego malarza Artura Grottgera. Mur był wielokrotnie odbudowywany, więc dziś – jak podaje Tarnowskie Centrum Informacji – żaden jego fragment nie jest oryginalny, choć zachował dawny kształt.
Na cmentarzu stoją dwie ważne kaplice. Barokowo-klasycystyczna kaplica Radzikowskich (św. Józefa) powstała ok. 1811 roku dla zmarłej przy porodzie 24-letniej żony komisarza dóbr Sanguszków; dziś pełni rolę kaplicy przedpogrzebowej. Neoromańska kaplica Sanguszków, ostatnich właścicieli Tarnowa, pochodzi z 1870 roku, a nagrobki i marmurowy ołtarz w jej wnętrzu wykonał Antoni Madeyski.
Kwatera powstańcza i żeliwny lew
W południowej części cmentarza znajduje się kwatera zasłużonych. Stoi tam pomnik Rufina Piotrowskiego (zm. 1872), powstańca listopadowego i zesłańca, który uciekł z Syberii i opisał to w pamiętnikach przetłumaczonych na kilkanaście języków. Tuż za nim wznosi się kamienny kopiec z krzyżem – mogiła powstańców styczniowych zmarłych od ran w szpitalu miejskim i w majątku Sanguszków w Gumniskach. Obecny wygląd mogiła ma od 1891 roku, a na kopcu umieszczono herb z okresu powstania: orła, Pogoń i Archanioła Michała.
Wśród nagrobków są też rzadkie żeliwne pomniki z XIX wieku. Grób austriackiego brygadiera Wincentego Colo (zm. 1855) do I wojny światowej zdobił żelazny lew, którego już nie ma. Wiele cennych nagrobków odnowiono dzięki pieniądzom z kwest organizowanych przez społeczny komitet opieki nad Starym Cmentarzem.
Jak odwiedzić Stary Cmentarz
Brama główna znajduje się przy ul. Narutowicza, a cmentarz zajmuje teren między ul. Tuchowską a potokiem Wątok. Zarządza nim Miejski Zarząd Cmentarzy w Tarnowie. Spacer warto zacząć od głównej alei biegnącej z północy na południe – przy niej i w kwaterze powstańczej jest najwięcej zabytków.
Jeśli wybierasz się tam przed 1 listopada, sprawdź nasz przewodnik Wszystkich Świętych w Tarnowie oraz poradnik o komunikacji i dojazdach na cmentarze.